Gaat Honeyland een Oscar winnen? Ik mocht speculeren bij BNR Perestrojkast


BNR Perestrojkast is de enige echte podcast van BNR over Midden- en Oost-Europa. En daar mocht ik praten over twee van mijn favoriete dingen: documentaires en Macedonië. Jawel: Honeyland. Als die film een van de twee nominaties (beste buitenlandse film en beste documentaire) gaat verzilveren tijdens de Oscars zondag… dan knap ik uit elkaar van trots, dat begrijp je wel. Maar goed. Zover is het nog niet. En de concurrentie is groot (For Sama in de categorie docu – oef, Parasite in de categorie buitenlands – nóu.)

Hoe het ook gaat lopen: deze wil je niet missen. Onder het mom van, meedoen is belangrijker dan winnen: kijken is belangrijker dan niet kijken. Doe het. (Ook als je niet van bijen of Oost-Europa houdt.)

Of luister anders dus BNR Perestrojkast, waar ik vertel waarom Honeyland wel of niet een afspiegeling is van Noord-Macedonië, en wat iedere Balkanbaby dagelijks moet eten om gezond en gelukkig te blijven.

(Spoiler: honing.)

En, om dan maar volledig te zijn, even een stukje van Aleksandar Hemon, wiens prachtige boek My Parents: And Introduction / This does nog belong to you ik afgelopen week kocht. Over honing en het leven:

A secret of healthy life was at least a spoonful of honey a day. We used to make fun of our parents and their parental insistence (i.e., nagging) by claiming that they believed that all one needed to raise children properly were two regularly issued orders: ‘You should be studying’ (Bolje bi ti bilo da učiš), which was Mama’s favorite, and ‘Take a little bit of honey’ (Uzmi malo meda), which was what Tata would say whenever any of us was under the weather, or was just craving something sweet. The former covered the mind, the latter the body, and the combination of the two covered everything.

‘Waarom zeg je NÓÓRD-Macedonië?’

Afgelopen vrijdag was ik bij het VPRO-radioprogramma Bureau Buitenland om te praten over all things Noord-Macedonië. Direct nadat ik tweette en insta’de dat ik er zou zitten, stroomden de appjes van vrienden al binnen: ‘Waarom schrijf je NOORD-Macedonië?!’

Ja kijk: die naam ligt dus echt nog een beetje gevoelig.

Luister het hele gesprek hier terug.

Dus die gevoeligheid besprak ik met Eric Arends, presentator van dienst, alsook de diepere teleurstelling (en onvrede) die leeft onder Macedoniërs over de naamsverandering die het proces van EU-toenadering had moeten versnellen. Het was premier Zaev die het compromis doordrukte, een concrete stap na al dertig jaar pijnlijk ‘gedoe’ met voornamelijk Griekenland over de naam ‘Macedonië’.

Maar: de EU-onderhandelingen werden eind vorig jaar opgeschort. Met name Nederland, Frankrijk en Denemarken hielden het tegen. Intussen is Zaev afgetreden en zal in april blijken wat voor invloed dit heeft op de verkiezingen in Macedonië, die maand.

Vanuit de onvrede en het anti-westerse sentiment dat in de regio heerst, kwamen we trouwens ook uit bij thema’s die ik behandel in het boek dat ik nu schrijf. Waarover een andere keer meer.

(Helaas kwamen we niet meer toe aan het bespreken van de fantastische documentaire Honeyland, die maar liefst twee Oscarnominaties in de wacht sleepte. Dus tweette ik daar nog even over.)

1987, Macedonië



Yugoslavia: a fascinating blend of all that attracts a traveler to Europe

Is it Greece? No.
Is it the French Riviera? No.
Is it Turkey? Austria? Switzerland? Rome?
No, it’s all Yugoslavia.

Prachtig Kodachrome promofilmpje voor Pan Am Airways uit 1964, via Mitra Nazar.

Dit talent rapt in zes talen

…en is toevallig ook nog eens mijn broertje. Trots!

 

3 gratis online cursussen waar je deze maand nog mee kunt beginnen

Op Coursera, Future Learn en edX staan geweldig veel online cursussen die je, gewoon vanaf de bank of vanuit je bed, kunt volgen. Cursussen over schrijven, programmeren, carrière maken, taal, muziek, de werking van het brein… je kunt het zo gek niet bedenken of je kunt er online over leren, van docenten van topuniversiteiten wereldwijd. Amerikaans kapitalisme: een geschiedenis – die cursus vind je hier. Het gedrag en het welzijn van kippen? Hier. China’s verleden, heden en toekomst, gegeven door twee professors van de Harvard Extension Schoolhier.

De onderstaande 3 gratis online cursussen zijn van deze maand en hebben alledrie geen instapeisen. Ze duren respectievelijk 6, 4 en 5 weken en zijn helemaal gratis:

This course explores Hip Hop culture’s religious dimensions through its musical language-rap music.

Wat is religie? Wat is hip hop? Zijn deze twee dingen hetzelfde? Overlappen ze? Hoe bespreekt hip hop überhaupt de reden van ons bestaan? De cursus Religion and Hip Hop Culture via edX duurt zes weken.

Start: dinsdag 24 maart
Duur: 6 weken
Tijd: 2 – 5 uur p/wk
Certificaat: Ja – na kleine contributie

Foto: Jack Garofalo/Paris Match via Getty Images.

Everyone is a thinker and a doer. Everyone is entrepreneurial. Turn your ideas into action with this free online course.

Goede ideeën verdienen het om uitgevoerd te worden. Maar waar begin je? Met de cursus The Enterprise Shed: Making Ideas Happen via Future Learn ontwikkel je in vier weken ondernemersinitiatief, onderzoek je waar ideeën vandaan komen (onder de douche? Tijdens een rondje hardlopen in het park?) en hoe je stappen kunt ondernemen om in dát soort omgevingen over te schakelen op je creativiteit, en vervolgens daadwerkelijk je ideeën uit te voeren en te delen.

Start: maandag 30 maart
Duur: 4 weken
Tijd: 3 uur p/wk
Certificaat: Ja

Foto: Bettmann/Corbis. Je ziet Hélène Dutrieu (1877-1961), Belgische vliegenier, ca. 1914. Dutrieu was ook wielerkampioen, stunt motorrijder, autocoureur en ambulancechauffeur tijdens de oorlog. Ze kreeg, geheel terecht, de bijnaam ‘The Human Arrow’.

Everywhere, every day, everybody uses language. There is no human society, no matter how small or how isolated, which does not employ a language that is rich and diverse. This course introduces you to linguistics, featuring interviews with well-known linguists and with speakers of many different languages.

De cursus Miracles of Human Language: An Introduction to Linguistics wordt gegeven door Marc van Oostendorp, hoogleraar aan de Universiteit van Leiden. Wel in het Engels, de voertaal van zo’n beetje alle online cursussen.

Start: maandag 30 maart
Duur: 5 weken
Tijd: 4 – 6 uur p/wk
Certificaat: Ja

Foto: John Albok, Boy reading comics in front of newspaper store, Museum of the City of New York. Gift van Illona Albok Parker.

Serial

Een van de bloggers die ik volg, Joanna Goddard, kon er laatst niet over uit (OH MY GOODNESS IT IS SO SO GRIPPING AND GOOD). Iemand in mijn timeline bekende er inmiddels verslaafd aan te zijn. En met hem duizenden anderen, bleek later, toen ik er meer informatie over opzocht.

Waaraan? Serial. Een wekelijkse podcast waarin een (waar gebeurd) misdrijf tot op de bodem wordt uitgezocht. Door radiomakers.

De premisse:

Baltimore, Maryland, 1999. Hae Min Lee, een populaire bovenbouw-scholiere, verdwijnt op een dag spoorloos. Een maand later wordt ze gevonden in een park. Gewurgd. Haar klasgenoot én ex-vriendje Adnan Syed wordt niet veel later later opgepakt voor moord. Zijn vonnis – levenslang – is grotendeels gebaseerd op het verhaal van één getuige: Jay, zijn vriend die zegt Adnan te hebben geholpen het lichaam van Hae te begraven. Adnan zegt dat hij onschuldig is, maar heeft geen kloppend alibi; hij kan niet vertellen waar hij was op de middag dat Hae Min Lee verdween. Maar iemand anders kan dat wel. Een klasgenoot op Woodlawn High School zegt dat ze weet waar Adnan die bewuste middag was. Het probleem? Ook zij is onvindbaar. 

Klinkt spannend, non? Dat vond Sarah Koenig, journalist en radioproducer bij This American Life, ook toen ze van het verhaal hoorde. Dat was iets meer dan een jaar geleden. In de daaropvolgende maanden stortte ze zich op juridische documenten, aantekeningen van rechercheurs en opnames van verschillende ondervragingen en heeft ze gepraat met iedereen die ze kon vinden die zich ook maar iets kan herinneren over wat er tussen Adnan Syed en Hae Min Lee is gebeurd, vijftien jaar geleden.

Serial is een documentaire, verpakt in een serie. Sarah Koenig vertelde Rolling Stone Magazine onlangs waarom ze voor deze manier van storytelling heeft gekozen:

I hope that people who are listening will feel like they’re learning the particulars of the case in the same manner that I am learning them, so that by the end, it feels like we have all kind of drawn a conclusion together. 

Er is geen vaststaand doel; Sarah heeft geen specifiek einde in gedachten. Haar research loopt niet ver voor de afleveringen uit, dus nee, van manipulatie is geen sprake. “I’m doing it as I go”, aldus Sarah tegen cultuurwebsite Vulture. Dat ze met nieuwe bewijzen kan komen, is mogelijk. Maar Serial wordt niet gemaakt met het idee om Adnans onschuld te bewijzen of juist te kunnen concluderen dat hij daar goed zit, in de gevangenis. Ze heeft geen idee waar het allemaal toe leidt, net als de luisteraar.

It’s not even so much that I have a legal verdict in mind; it’s more like how I would want to feel after reading a book. The sensation of thinking, “Wow, I got deep inside this thing, and I learned everything I could about it” — there’s a satisfaction to that.

Dat de zaak gecompliceerd is, ontdekte Sarah toen ze dieper het verhaal in werd gezogen. Van de middelbare school, de wisselende verklaringen van de politie tot onbetrouwbare alibi’s – alles leidde terug naar enkele fundamentele vragen: kan je iemands karakter daadwerkelijk kennen? Hoe kan je weten waartoe iemand in staat is? En bovenal: wat doet tijd met onze herinneringen?

Drie van de vijf makers (vlnr): Sarah Koenig, Ira Glass en Julie Snyder. Foto: Meredith Heuer.

Benieuwd? Check de website en beluister/download de afleveringen. Elke donderdag wordt er een nieuwe aflevering geplaatst (de achtste staat sinds vanochtend online).

De eerste, ‘Alibi’, begint zo:

For the last year I’ve spent every working day trying to figure out where a high school kid was for an hour after school one day in 1999. Or, if you want to get technical about it – and apparently I do – where a high school kid was for twenty one minutes after school one day in 1999…

Herfst in Ohrid

Herfst in Ohrid:

1. Zo vaak mogelijk de bergen in. Ook als de zon niet schijnt.
2. Bootje varen en de zon zien ondergaan.
3. Vijgen plukken, vijgen eten. Met of zonder honing.







‘Gloomy Sunday’: een dodelijk liedje

Vorige week op Nummer van de Dag schreef ik, en ik citeer: “Een liedje over depressie is stukken beter behapbaar omdat we de ziekte enigszins kennen en omdat we mensen kennen die aan die ziekte lijden.” Vergeet wat ik schreef. Als je ‘Gloomy Sunday’ hebt gehoord, weet je dat een liedje over depressie nooit ‘behapbaar’ kan zijn. Helemaal niet als je de ziekte ‘kent’ of mensen kent die eraan lijden. Depressie is vreselijk en liedjes erover zijn vreselijk, zelfs als die liedjes zo mooi zijn als ‘Gloomy Sunday’. Toch kan ik je aanraden dit nummer te beluisteren, al was het maar om het bizarre verhaal dat erachter steekt. Of, het bizarre verhaal dat er waarschíjnlijk achter steekt; men spreekt van een urban legend. Hoe dan ook, vandaag deel II in de reeks dodelijke liedjes: het liedje dat wordt verbonden met meer dan honderd zelfmoorden, waaronder die van de componist zelf.

Urban legend

De urban legend begint met de uit Hongarije afkomstige Rezső Seress. Een songwriter met veel ambitie, maar in 1933 – hij is op dat moment 34 – een man van weinig succes. Een van de bronnen stelt dat hij in die periode in Parijs woonde. Anderen zweren bij Boedapest. Enfin: een melancholieke stad. Vervolgens gaat het verhaal dat Seress, nadat zijn vriendin hem verliet, depressief werd. Hij begon te schrijven en uit een van die schrijfsels vloeide iets dat klonk als een nummer met potentie. De poëet Laszlo Javor, een vriend van Seress, raakte betrokken en schreef er een tekst bij. Het resultaat: ‘Szomorú vasárnap’ (Sad Sunday), een droevig pianonummer in C-mineur, gebaseerd op Seress’ liefdesverdriet – of Javors liefdesverdriet, want ook daarover verschillen de meningen. Seress’ schreef de oorspronkelijke tekst, ‘Vége a világnak’ (‘The world is ending’), in een tijd waarin hij zich wel of niet zorgen maakte over de toenemende fascistische invloed in zijn geboorteland Hongarije, gezien de verwijzingen in de tekst naar oorlog en de apocalyps. Maar het zou natuurlijk ook kunnen dat Javor dacht: oorlog, apocalyps, dat klinkt als mijn vorige relatie, misschien moet het gewoon daarover gaan. En zo geschiedde.

The Hungarian Suicide Song

‘Szomorú vasárnap’ maakte aanvankelijk geen indruk. Seress had moeite het nummer uit te brengen en kreeg steevast te horen dat het wanhopige liedje, hoewel niet per se verdrietig, niemand een plezier zou doen. Toch dook het melancholische liedje twee jaar later ineens overal op. In Wenen werd een tienermeisje uit het water gevist, haar handen om een vel bladmuziek geklemd. Kort daarop pleegde iemand zelfmoord in Boedapest; op het afscheidsbriefje prijkte een stuk tekst van het nummer. En een vrouw in London overleed in diezelfde periode aan een overdosis terwijl ze naar het nummer luisterde – schijnbaar op repeat. Als we bovenstaande gebeurtenissen moeten geloven, deed ‘Szomorú vasárnap’ inderdaad niemand een plezier. Op een gegeven moment begon de Hongaarse politie zelfs te spreken van ‘The Hungarian Suicide Song’. Niet zo vreemd, gezien het hoge aantal zelfmoorden in Hongarije, historisch gezien, maar in welke mate dit liedje ermee te maken had? Er waren toch wel meer droevige, wanhopige liedjes over liefdesverdriet geschreven? In totaal werden er zeventien, of negentien, of honderd zelfmoorden in verband gebracht met het nummer voordat de Hongaarse autoriteiten het liedje, naar verluidt, verboden. Urban legend of niet, elke versie was ronduit sappig en het duurde niet lang voordat Amerikaanse en Britse producers er brood in zagen.

Billie Holiday

Sam M. Lewis, bekend van ‘I’m Gonna Sit Write Down And Write Myself A Letter’, was onderdeel van het New Yorkse muziekproducerscollectief Tin Pan Ally toen hij in 1936 de Engelse versie van het nummer schreef. Hij bleef dicht bij het wanhopige origineel, waarvan het tweede couplet de volgende zinnen bevatte: “Gloomy is Sunday, with shadows I spend it all. My heart and I have decided to end it all”. Enkele coverversies volgden, waarvan de uitvoering van Billie Holiday de mooiste zou blijken (ook al werd deze gepromoot met de onsmakelijke ondertitel ‘The Famous Hungarian Suicide Song’, zie foto hierboven). Het tragische leven van ‘Lady Day’ zal zeker mee hebben gespeeld bij de populariteit van het nummer. Bij elke zucht leek het immers alsof Billie de studio dan wel het leven uit zou stappen. Haar versie ademde geen wanhoop uit, maar een haast onontkoombare depressie die hoorbaar op de schouders drukte. Het liedje werd, ondanks tegenstrijdige berichten, nooit verbannen in de Verenigde Staten. Maar zover kwam het wel in Engeland. De BBC labelde Billie Holiday’s hit begin jaren 40 als “too opsetting” voor het luisterende publiek en gaf aan dat het alleen nog maar instrumentale versies van het nummer op de radio zou afspelen. De ban werd pas in 2002 opgeheven. In 1984 haalde ‘Gloomy Sunday’ nog even het nieuws toen Ozzy Osbourne voor de rechter werd gedaagd, door ouders wier tienerzoon zichzelf had doodgeschoten na het luisteren van Osbourne’s ‘Suicide Solution’. Liedjes over zelfmoord: niet illegaal, maar toch op zijn minst frowned upon.

Rezső Seress

En Rezső Seress? Die belandde tijdens de Tweede Wereldoorlog in een werkkamp van de nazi’s. Hij overleefde het, werkte in een theater en in een circus, als trapeze-artiest of clown, en begon op een bepaald punt in zijn leven weer liedjes te schrijven. We weten niet precies wanneer, net zoals we niet weten of het echt waar was dat toen zijn nummer een hit werd, hij het probeerde goed te maken met zijn voormalige vriendin, die immers als inspiratie voor het nummer gold. We weten ook niet of zij zich kort daarop vergiftigde terwijl ze een kopie van zijn bladmuziek in haar handen hield, omdat andere versies verhalen over een achtergelaten briefje met daarop de woorden: gloomy en sunday. We weten ook niet waar Laszlo Javor zich op dat moment bevond, of hij de oorlog had overleefd en of hij nog wel dichtte over stukgelopen relaties. Was hij weer samen met zíjn ex, of was zij het die zichzelf had vergiftigd terwijl ze onafgebroken naar ‘Gloomy Sunday’ luisterde? We weten het niet. Ook niet of het succes van ‘Gloomy Sunday’ Seress doodongelukkig maakte, omdat hij wist dat hij nooit eenzelfde soort hit zou kunnen schrijven (zoals vele bronnen beweren). Seress sprong in 1968 uit het raam van een appartementencomplex in Boedapest, overleefde die sprong ternauwernood, maar verslikte zich later, geheel bij bewustzijn in het ziekenhuis, in een lang koord. Er zijn dus, uiteindelijk, twee dingen die zeker zijn: Seress pleegde zelfmoord en Billie Holiday’s ‘Gloomy Sunday’ is vanaf nu, door onder andere gepubliceerd te zijn op dit blog, onsterfelijk.

Dit artikel verscheen zaterdag 1 november 2014 op dagelijks muziekblog Nummer van de Dag.

Een tijdelijke vertelling

Ik lees momenteel Ruth Ozeki’s A Tale for the Time Being uit 2013. De roman stond vorig jaar op de shortlist van The Man Booker Prize. Niet dat ik ‘m daarom lees – nee, een goede vriendin raadde ‘m aan. (Die het misschien wel om die reden las, dat zou best kunnen.) Hoe dan ook, deze ‘tijdelijke vertelling’ is erg mooi en hieronder lees je een leuk fragment uit het boek.

a tale

Most of my classmates went to a cram school in order to get ready for the high school entrance exams that you take in the second half of ninth grade. Basically, if you’re a Japanese kid, these exams decide your whole future, and the rest of your life, and even your afterlife. What I mean is:
where you go to high school decides
where you’ll go to university,
which decides what company you’ll
work for,
which decides how much money you’ll
make,
which decides who you’ll marry,
which decides what kind of kids you’ll
have and how you’ll raise them,
and where you’ll live and where you’ll
die,
and whether your kids will have
enough money to give you a classy
funeral with high-quality Buddhist
priests to perform the proper funeral
rites to ensure that you make it into
the Pure Land,
and if not, whether you’ll become a
hungry vengeful ghost, fated to haunt
the living on account of all your
unsatisfied desires,
which all started because you flunked
your entrance exams and didn’t get
into a good high school.

So you can see why, if you care about
your life, cram school is pretty important.

uit: Ruth Ozeki, A Tale for the Time Being (2013)

zijn wat je ziet, kijkend naar Kaneo

Erg leuk: urbanist Kris Oosting startte onlangs het blog zijn wat je zietwaarop schrijvers een ode mogen brengen aan hun lievelingsplek. Mijn bijdrage staat deze week online.

Het enige dat een panoramisch uitzicht nog in de weg staat, is het stel statige cipressen aan weerszijden van het stenen pad dat trapsgewijs naar beneden kronkelt. Het glinsterende water dat zich openbaart tussen de ranke bomen komt steeds dichterbij. Ik daal af van de heuvel, langs het Fort van Samuel, laat het St. Pantelejmon achter me, totdat bebossing abrupt plaatsmaakt voor lucht en ruimte.

Geen andere route doet St. Jovan Kaneo meer eer aan. Daar is ze, het sympathieke kerkje dat ondanks haar bescheiden statuur onmogelijk in het niet kan vallen bij haar minstens zo indrukwekkende achtergrond: het meer van Ohrid. Al die kleuren blauw, almaar lichter richting het zuiden – een overweldigende aanblik. Bezweet van de zoveelste tocht kijk ik naar de tot leven gewekte ansichtkaart die voor me opdoemt, het weidse beeld dat op elke reisgids over Macedonië prijkt. Mijn Kaneo, maar tegelijk dat van iedereen. Een boegbeeld, fier en majestueus gelegen op een uitsteeksel van het gebergte dat de stad met het eeuwenoude meer verbindt.

Links en rechts bergen, hooggelegen dorpjes, een enkele paraglider. Alleen strakwitte hotels langs kilometers kiezelstrand die de golving van de natuur doorbreken. Onder me het geluid van een motorbootje, dat zijn tocht tijdelijk in het heldere water kerft. Van rotsen duikende jongens, vers bebaard in de keel en, zoals altijd, geliefden die zich verstrengeld in de zonsondergang verliezen. Mijn longen vullen zich met lucht. Waar ik ook heen vlieg in mijn dromen, hier land ik.